Published On: Mër, Nën 29th, 2017

Kur u çlirua Shqipëria, më 28 apo 29? Ja çfarë thonë historianët

Në vigjilje të festave të Pavarësisë dhe Çlirimit të vendit, historianët u mblodhën së bashku për të folur për “Rrugëtimin e shtetit të pavarur shqiptar nga krijimi drejt integrimit evropian”.

Një konferencë shkencore e organizuar nga Instituti i Historisë pranë Akademisë së Studimeve Albanologjike, që paraprin dhe Ditët e Albanologjisë, gjatë të cilave do të zhvillohen aktivitete të ndryshme nga institutet në varësi të ASA.

Historianët trajtuan çështje dhe problematika nga më të ndryshmet që kanë shoqëruar këtë 105-vjeçar të shtetit shqiptar.

Drejtori i Institutit të Historisë, akademiku Beqir Meta, shkurtimisht u ndal te problematikat që kanë shoqëruar shtetin shqiptar, që prej themelimit të tij deri më sot, te procesi i rishkrimit të historisë, reformimi i Akademisë së Shkencave dhe te një nga ato “dilemat” që rizgjohet në çdo nëntor.

Bëhet fjalë për çlirimin e Shqipërisë. Në 28 apo 29 Nëntor. Sipas Beqir Metës, të gjithë historianët bien dakord që gjermanët janë larguar natën e 28 nëntorit, duke u gdhirë 29.

Kanë kaluar 105 vjet, por duket sikur shteti shqiptar është në një krizë të vazhdueshme identitare, si e shihni ju me syrin e një historiani?

Mund të bëjmë një përqasje me krijimin e shtetit shqiptar 105 vjet më parë dhe ndërrimit të sistemeve në vitet ’90. Dhjetëvjetëshi i parë pas Shpalljes së Pavarësisë ka një përballje të shqiptarëve me ndërtimin e shtetit. Ata nuk e kanë pasur përgatitjen e duhur, duke shfaqur dobësi. Kishte probleme të mëdha, sepse populli ishte i papërgatitur mirë nga ana kulturore, politike, për të ndërtuar shtetin, edhe pse pjesa më e madhe dëshironte autonominë dhe pavarësinë nga Perandoria Osmane. Por nuk kishte mekanizmat e nevojshëm për ta përballuar ndërtimin e shtetit, sepse ky proces bazohet mbi një substancë njerëzore jashtëzakonisht solide, në institucione të forta, të cilat e kanë aftësinë për të përballuar shtetin.

Ndërsa në vitin 1990, shqiptarët ishin të papërgatitur, për të ndërtuar një shtet që funksionon mbi institucione demokratike. Nuk kishte eksperiencë, traditë, sepse periudha e komunizmit e kishte errësuar vetëdijen. Duhet që ta kapërcenin këtë fazë. Duhet të ngrinin me vështirësi gurin e Sizifit, të përgjunjeshin, të binin dhe të ngriheshin. Edhe krizat e mëdha të viteve 1991-1992- 1997-98 dhe krizat aktuale diktohen nga një sërë faktorësh. Tashmë ne po përpiqemi që të ndërtojmë një shtet me institucione demokratike, por na mungon kultura demokratike, një standard ekonomik që të sigurojë një shtet solid.

Na mungojnë institucione, të cilat kanë ekzistuar në komunizëm, por që e kanë të vështirë të përshtaten, të mbijetojnë, të jenë efektive dhe të prodhojnë demokraci. Kemi probleme madhore të institucioneve, që nga qeverisja, parlamentarizmi pa tradita. Parlamenti në periudhën e Zogut ka qenë më i fuqishëm, por ishte mësuar pa opozitë, pa zgjedhje të lira edhe të hapura, ndërsa në kohën e komunizmit ka qenë fiktiv, një grup politik që ndiqte vijën e Partisë.

Tashmë futemi tek institucioni i zgjedhjeve, zgjedhje që blihen dhe manipulohen, etj. Nuk kemi një traditë, edhe një mendësi të përgjithshme popullore në radhë të parë, e pasandaj të elitave politike, që ta bëjë një aksion të padiskutueshëm, që zgjedhjet duhet të jenë të ndershme. Rezultati është tjetër gjë.

A ka një rrugë se si mund të ndryshojë kjo gjendje?

Ka vetëm një rrugë. Që të përhiqemi, duke u rrëzuar, të gjakosim gjunjët në monopatet e vështira të demokracisë. Nuk ka asnjë rrugë tjetër, ne duhet që të luftojmë përditë, duke e kuptuar që ky është një proces shumë i vështirë, që për popullin tonë pasqyron dhe disa vështirësi specifike në raport me vendet e tjera të Europës Lindore ish-komuniste, të cilat kishin disa institucione, që ishin më të zhvilluara sesa te ne. Do të përmendja institucionin e shoqërisë civile apo raportet me pronat, që i kanë pasur më të avancuara. Ne kemi hyrë në fazën e trancizionit dhe të demokracisë pa shoqërinë civile, ne po përpiqemi që ta ndërtojmë, pasi ka një vlerë të madhe, sepse është kontrolluese dhe kritikuese e institucioneve politike. Shoqëria civile nuk ka vetëm qëllim që të kundërshtojë importin e mbeturinave apo të armëve kimike. Vlera themelore e saj është që të edukojë masën, popullin, që kur ka cenime të lirisë edhe të demokracisë, t’i prekë nervin edhe ta bëjë reagues.

U bënë vite tashmë që diskutohet rishkrimi i historisë, në ç’pikë jemi në këtë proces?

Mendoj se tashmë historianët e kanë ndërgjegjen më të qartë. Kanë një rritje në këto 27 vjet drejt metodave të reja, reale e efektive dhe të dobishme të studimit të historisë sonë kombëtare. Është një proces, nuk është punë e lehtë. Është çështje reflektimi në gjithë atë mori ngjarjesh, faktesh e fenomenesh që ka ndjekur historia e shoqëria shqiptare. Historianët po e bëjnë punën e tyre, e sigurisht nuk janë të gjithë të një mendjeje, dhe do të ishte çudi që të ishin të gjithë. Por po aplikohen metoda serioze moderne në kërkimin shkencor, po rritet baza e argumenteve dhe e burimeve. Po u referohemi gjithnjë e më shumë burimeve britanike. Sepse burimet britanike e diplomatët britanikë, Foreign Office e kanë parë procesin shtetformimit dhe kanë bërë kritika të ashpra në vitet 1920-1924, duke vënë në dukje mangësitë që kishte elita politike shqiptare. Kjo ka hedhur dritë në shumë ngjarje, të shtrembëruara për shkak të ideologjisë të së kaluarës. Po të krahasosh demokracinë në pelenë të viteve 1920-1924 dhe atë sot, ka edhe pika të përbashkëta dhe leksione metodologjike që dalin sa u takon institucioneve, por shohim edhe diferenca se ku kemi qenë e ku kemi arritur, sa e kemi bërë hapin. Kjo është rruga e historiografisë. Historia duhet të mbështetet vetëm në fakte e burime dhe jo sipas shinave politike të njërit kah apo të kahut tjetër.

Kanë kaluar 100 vjet e megjithatë janë po të huajt që na vënë në shina…

Nuk është çështje nihilizmi, nënshtrimi apo inferioriteti. Kombet e përparuara që kanë ndërtuar institucione të fuqishme, demokratike, kanë bërë histori. Është fat që na gjenden pranë. Çështja është që t’i dëgjojmë. Në këtë drejtim historiografia shqiptare po cen mirë. Krahasuar me 20 vjet më parë, janë hedhur hapa të mëdha.

Ky proces rishikimi i historisë, a ka zënë vend në kurrikulat e shkollave?

Pa dyshim që zënë një përqindje të madhe në kurrikula. Janë të pakrahasueshme tekstet e tanishme me ato që kanë qenë dikur.

Cili është pozicioni i Esat pashë Toptanit në këtë rishikim?

Esat pashë Toptani është një figurë që ka dritëhijet e veta. Ka një kontribut për mbrojtjen e Shkodrës, që është evidentuar.

Nuk i ka dorëzuar ai çelësat?

Sigurisht që Esati ka qenë mbrojtës i Shkodrës. Ai ka bërë një marrëveshje me malazezët, në rrethana shumë të vështira, kur nuk kishte më ushqime e municione, dhe pas një vendimi të Fuqive të Mëdha që Shkodra i përkiste Shqipërisë. Ky moment i njihet Esatit, ashtu siç i njihen marrëveshje të hapta e të fshehta me serbët e me grekët, që t’i jepnin atij mbështetje për t’u bërë sundimtar i Shqipërisë, për të realizuar objektivat e veta.

Meqë jemi në prag të Festës së Çlirimit, a kanë rënë më në fund në një mendje historianët për datën e saktë? Në 28 apo 29?

Të gjithë historianët janë në një mendje, që gjermanët janë larguar nga qyteti i Shkodrës, mbrëmjen e datës 28 nëntor, duke gdhirë 29-a. Janë larguar gjatë kësaj nate. Dhe me siguri ka zgjatur edhe pas orës 12:00. Dhe kjo është e kuptueshme pasi një ushtri ka shumë organizime konvencionale e nuk mund të largoheshin brenda disa orësh. Janë larguar gjatë mbrëmjes. Nëse ata kanë ikur mes dy datave, nuk është faji i historianëve. Dhe partizanët kanë hyrë në Shkodër në datën 29, në mëngjes, por pa luftë. E kishin rrethuar Shkodrën, por nuk po luftonin me gjermanët.

Bota akademike ka pësuar një tronditje këto kohë. Akademia e Shkencave është vënë në pikëpyetje, ndërsa ju jeni pjesë e një Akademie (Akademia e Studimeve Albanologjike) që nuk dëshiron të bashkohet me ASH. Çfarë do të ndodhë më tej?

Institutet tona nuk dalin jashtë shoqërisë shqiptare. E patën edhe këto shumë të vështirë të përshtateshin me demokracinë. Si rezultat i reformave, kanë ndodhur ndryshime. Tashmë akademia nuk ka në varësi institute, por ka një asamble. Lufta është që kjo asamble të jetë efektive për shtetin dhe për zhvillimin. Kjo është kriza identitare. Ne duhet të gjejmë vetveten. Ikja e instituteve la boshllëk. Për të shkuar në Europë, duhet të kërkojmë një qasje të re, që kjo asamble të jetë efektive. Akademia ka në përbërje elitën e shkencëtarëve nga të gjitha fushat. Duhet të marrin projekte, studime, që t’i japin rekomandime shtetit për zhvillime të degëve të ekonomisë a shoqërisë. Akademia ka shansin e madh të forcohet e të bëjë hapin e madh që të kthehet në një institucion shumë të efektiv. Qeveria duhet ta kuptojë dhe duhet bashkëpunim me pjesën reformatore, sepse ka pasur mes nesh që e kanë konceptuar reformimin si kthim tek e kaluara. Reformimi nuk është ky, është ecje para. Akademia me institute mund të funksionojë, por kërkon fonde e buxhete nga shteti. Qeveritë shqiptare nuk kanë mundësinë ta bëjnë. Risjellja e Institutit të Fizikës Bërthamore, ai Hidroiteknik, etj. kërkon financim të madh. Këto institute do drejtohen në bazë të parimit të autonomisë e nuk ka kthim pas. Edhe nëse kthehen institutet, asambleja e Akademisë do të jetë e pavarur, nuk mund të jetë mbi institutet. Nuk mundet që disa “bejlerë” të qëndrojnë mbi shpatullat e “bujqërve të gjorë” që punojnë në institute. Ata janë elitë shkencëtarësh e nuk kanë nevojë ta bëjnë këtë, sepse janë të aftë të prodhojnë shkencë dhe vlera. Ne jemi në një linjë që ta reformojmë, duke prodhuar vlera e qeveria duhet ta kuptojë. Në fund të fundit, le ta testojë. Jemi të aftë të testojmë veten.

Si do të ndodhë ky testim, ndërkohë që është folur edhe për një “rithemelim”?

Vlerat do të duken pasi qeveria të miratojë projektin tonë për reformën. Ndërsa çështja rithemelim është e pakuptimtë, sepse Akademia është një produkt historik. Është themeluar një herë më 1972-shin, nuk mund të rithemelohet më. Sepse do të ishte ndërhyrje politike. Nëse fut duart politika për të bërë rithemelime, rigradime akademikësh, shkon drejt shkatërrimit. Gradimi bëhet me procedura të tjera. Vendosja e Akademisë në garë për të dhënë produkt, do të nxjerrë kush janë të aftë e kush të paaftë. Është e lehtë të provosh njerëzit. Nëse nuk i përdor, nëse nuk i njeh kompetencat, i paragjykon. Është krijuar një opinion sikur akademikët s’kanë bërë punë. Masa dërrmuese në mënyrë individuale kanë bërë punë. Çështja qëndron se çfarë do të bëjnë si grup i përbashkët shkencëtarësh, si asamble e Akademisë në dobi të shoqërisë. Thjesht duhet vënë në punë edhe me mekanizma ligjorë dhe një periudhë 1- 2 vjeçare për të parë produktin./panorama